Een kerk restaureren, hoe doe je dat?

Onze collega Birgit Van de Leest werkt momenteel uitsluitend aan de restauratie van Antwerpse kerken, zoals de Sint-Jacobs-, de Sint-Joris-, en de Sint-Pauluskerk. Een bijzondere job waarover ze graag meer vertelt aan de hand van de werf van de Sint-Pauluskerk.

Wie is Birgit?

Functie: Projectleider Patrimoniumbeheer

Carrière bij de stad: gestart op 16 maart 2007 als werftoezichter en na een geslaagd examen aan de slag gegaan als projectleider.

Afgeronde projecten: o.a. interieurrestauratie Amuz (opgeleverd in 2012), nieuw glasraam in het stadhuis (2015), renovatie van Het Oude Badhuis (opgeleverd in 2015), restauratie van de belvedère in park Sorghvliedt (opgeleverd in 2017), enkele expertises en de opstart van heel wat projecten die door collega’s werden verdergezet. 

De restauratie van de Sint-Pauluskerk is begin 2025 gestart. Wat houdt het project in?

“We restaureren de volledige buitenschil van de kerk: de toren, daken en gevels. De glas-in-loodramen worden voorzien van voorzetbeglazing zodat het binnenklimaat in de kerk verbetert. De UV- en infraroodfilm in die beglazing beschermt de kunstwerken in de kerk tegen de schadelijke invloed van de zon. Niet onbelangrijk als je weet dat er werken (15 mysteries) hangen van onder andere de grootmeesters Rubens, Van Dyck en Jordaens."

"De belangrijkste ingreep voeren we uit onder de kolommen van het west oksaal, waar het orgel op staat. Er zijn stabiliteitswerken nodig omdat de westgevel langzaam afscheurt. Micropalen onder de kolommen van het oksaal moeten dat oplossen. Dat wordt een hele uitdaging voor de aannemer want hij mag de marmeren vloer zeker niet beschadigen.  Die is bij een eerdere restauratie volledig vernieuwd en in ‘open boek’, dat is gespiegeld aan elkaar, geplaatst. Geen enkele tegel kan dus vervangen worden zonder de verfijnde uitstraling van de vloer te verstoren."

"In het verleden heeft men meerdere trekankers verwijderd waardoor de stabiliteit van de gewelven is aangetast. Dit wordt nu verholpen door opnieuw trekankers te plaatsen waar ze ontbreken. Trekankers zijn metalen staven tussen de gewelven die de krachten opvangen die anders de pijlers onder de gewelven uit elkaar duwen.

Op de zolder van de noordelijke zijbeuk is er na de brand een laag beton gegoten en werden metalen spanten geplaatst om het gebouw te stabiliseren. Dat beton halen we nu weg en we voeren nog enkele aanpassingswerken uit om de stabiliteit ook daar te herstellen.

Parallel met de werken die wij uitvoeren, voert de kerkfabriek elektriciteitswerken uit in de kerk, ze vernieuwen zelf alle licht- en geluidsvoorzieningen. Omdat dit gelijktijdig met onze werken uitgevoerd wordt, zorgen wij voor de coördinatie. Door alle werken zal er wel wat schade toegebracht worden aan de wanden, bijvoorbeeld door het slijpen bij de elektriciteitswerken, bij het uitnemen van de glas-in-loodramen, enzovoort.  Daarom gaan we de binnenzijde van de kerk volledig opnieuw schilderen.

Ook het dossier orgelrestauratie zullen we wellicht parallel met deze uitvoering opstarten en later komt de unieke Calvarieberg nog aan de beurt."

Er is nog schade te zien van de brand in 1968. Wordt dit ook aangepakt?

“Aan de sacristie is de brandschade inderdaad nog duidelijk zichtbaar. Daar heeft de natuur- en baksteen van de gevel erg afgezien en dat gaan we grondig aanpakken. Het voorlopige dak dat na de brand geplaatst werd, halen we weg. We restaureren daar de voorgevel, vooral de twee bovenste verdiepingen en de zijgevel die ooit een binnenmuur was. Het dak krijgt opnieuw de originele dakvorm met nieuwe dakkapellen. De restauratie / renovatie van het interieur van de sacristie doen we niet, dat neemt de kerkfabriek zelf op. Verder resten van het voormalige en uitgebrande klooster nog enkele ruïneuze muren. Ook die worden niet in deze restauratie opgenomen.”

De kerk blijft toegankelijk voor bezoekers tijdens de werken?

“Klopt, we zetten ook hier in op publieksontsluiting. De kerkfabriek startte bijvoorbeeld een samenwerking met de academie en enkele jonge kunstenaars en leraars tonen hun kunstwerken in de kerk. Het maakt een bezoek aan de kerk extra de moeite waard ondanks de gedeeltelijke afscherming ervan.”

Hoe verloopt de werf tot nu toe?

“Ik werk samen met een fijne, enthousiaste ploeg van zowel jonge als ervaren mensen. Het is een mooie mix van beide. Af en toe moet ik op de werf wel wat bijsturen, maar over het algemeen loopt alles snor. De uitvoering is ook nog maar pas begonnen, natuurlijk.

Het plaatsen van de grote kraan op het binnengebied was een eerste grote test. De Sint-Paulusstraat werd afgesloten en met een mobiele kraan werd eerst een grote kraan op de straat opgebouwd. Deze grote kraan heeft dan de stukken van de nog grotere werfkraan (van 70m hoog) over de huizen getild en in de binnentuin opgebouwd. Toch wel een huzarenstukje, maar alles is erg vlot verlopen”

Wat zijn de uitdagingen?

“Het uit elkaar houden van de mensenstromen is niet eenvoudig. We willen de kerk maximaal toegankelijk houden voor het publiek en de activiteiten in het gebouw zoveel mogelijk laten doorgaan tijdens de werken. Bij de werfinrichting en tijdens de werken moet je daar rekening mee houden. Voor de veiligheid is het belangrijk dat de werf zelf, maar ook alle mobiliteit van mensen en materialen volledig gescheiden zijn van de verschillende routes die de gebruikers van de kerk nemen. Dat zijn onder andere de parochianen, maar ook toeristen, de kerkfabriek, de broeders Dominicanen, bezoekende koren en orkesten enzo, die dan ook nog eens allemaal tot verschillende plaatsen al dan niet toegang moeten hebben.

Daarnaast bevindt de kerk zich in een dichtbebouwde buurt. We proberen de werfzone beperkt te houden en zo weinig mogelijk openbare ruimte in te nemen om bijvoorbeeld de parkeerdruk niet te verhogen. Er worden ook regelmatig infomomenten gehouden voor de buurtbewoners en brieven verstuurd wanneer er mogelijk overlast aan zit te komen.

Binnenkort komen er naast de kerk nog twee werven bij, eentje van Woonhaven naast het studentenkamers- en cohousingproject in het voormalige Zwartzusterklooster. Met hen hebben we al goede afspraken gemaakt van voor de aanbesteding zodat we elkaar niet of toch zo min mogelijk hinderen bij onze respectievelijke uitvoeringen.”