In gesprek met vier experten over Ringstad

De Ringstad. Een klein achtletterwoord met een ongeziene ambitie. De Ringstad maakt deel uit van De Grote Verbinding, een project waarbij grote delen van de huidige Ring overkapt zullen worden om er vervolgens een hele nieuwe look aan te geven. Het doel? Verbinding creëren tussen de Antwerpse binnen- en buitenstad met meer groen, meer toegankelijkheid en minder verkeer, waarbij de focus op leefbaarheid en veiligheid voor de Antwerpenaar en elke bezoeker centraal staat. “De Ringstad moet de spiegel worden van ons allemaal.”

Tekst: Marlies Geyskens | Foto's: Frederik Beyens

Stadsbouwmeester Christian Rapp, intendant Alexander D’Hooghe, Peter Vermeulen van Ringland en Manu Claeys van de burgerbeweging stRaten-generaal gaan met elkaar in gesprek. Ze beantwoorden vragen over de Ringstad en haar troeven, maar ook over haar uitdagingen. Alle vier de mannen bieden vanuit hun eigen achtergrond een boeiende kijk op de Ringstad. En elke kijk is een meerwaarde. Want een Ringstad ontwikkelen doe je niet alleen.

Metamorfose

Antwerpen bouwde de laatste decennia intensief aan een nieuwe visie voor de Antwerpse Ring. In de huidige situatie zijn veel gebouwen met hun rug naar de druk bereden Ring toe gekeerd, wat een log, grijs en ingesloten gevoel biedt. En laat het project van De Grote Verbinding voor exact het tegenovergestelde staan: meer groen, openheid, duurzaamheid, ademruimte, gezondere lucht en minder verkeer.

De stad en Vlaanderen willen dit gevoel creëren door zeven Ringparken te bouwen met elk hun eigen identiteit en verschijningsvorm, die zullen inzetten op het groene en ecologische aspect. Om deze Ringparken toegankelijk, levendig én veilig te maken voor iedereen, zal ook de huidige Ringrand een metamorfose ondergaan. Een onderneming waarvan de complexiteit niet overschat kan worden. Deze metamorfose zal bestaan uit de verbinding van wijken langs beide kanten van de Ring en de ontwikkeling van bestaande en nieuwe stadsdelen met alle nodige functies: de Ringstad!

”We willen inzetten op de Ringranden, door letterlijk gebouwen te draaien en als het ware de stad een gezicht te bieden naar de Ringparken toe.” Christian Rapp

“Minder verkeer, meer kwaliteit”

De Ringstad is een grote en complexe onderneming die in totaal nog zeker meer dan een decennium zal duren. Wat is het belang van de Ringstad voor Antwerpen?

Rapp: “In de afgelopen decennia zijn stedelijke organismen met hun rug naar de snelweg gekeerd, naar die vuile, vieze Ring. Dit willen we nu oplossen door in te zetten op de Ringranden, door letterlijk gebouwen te draaien en als het ware de stad een gezicht te bieden naar de Ringparken toe. Daarmee helen we iets wat jarenlang een reactie is geweest op alle auto’s, de vieze lucht en het storende lawaai van de Ring. We doen aan een kwalitatieve stadstransformatie ten behoeve van meer groen, meer openheid, minder verkeer en meer kwaliteit.”

Vermeulen: “Meer dan twintig jaar discussieerden we over hoe we de huidige verkeersproblematiek moesten oplossen en welke infrastructuur we hiervoor nodig hadden. De vraag was: hoe kunnen we Antwerpen van een aantal problemen, zoals het verkeer, verlossen? Het geweldige is dat deze vraag geëvolueerd is naar: hoe kunnen we van Antwerpen de stad van de volgende eeuw maken? Hierbij staat de samenhang van de Ringparken en de Ringstad centraal, waarbij een nieuwe Ring het uithangbord van de stad kan en zal worden. Verbeterde mobiliteit en infrastructuur vormen de hefboom voor het project, met als einddoel een meer toegankelijke en leefbare stad.”

Claeys: “Ook het belang van de sociale correctie speelt een rol. Snelwegen werden in de jaren 60 en 70 in Europa voornamelijk aangelegd in restruimtes of door de meer achtergestelde wijken. In Antwerpen was dat los door Deurne, Antwerpen-Dam, Antwerpen-Noord, Oud-Borgerhout, Luchtbal en Merksem. Nu hebben we de kans om het viaduct daar af te breken en om die gebieden terug op te waarderen.”

D’Hooghe: “En vanuit het standpunt van sociale rechtvaardigheid ligt om die reden de Oosterweelverbinding op de juiste plaats. Er is namelijk een heel meetbare correlatie tussen slechte gezondheid in wijken en armoede. En in Antwerpen is dat in het noorden. Daarom gebeurt daar nu, terecht, een eerste grote rechtzetting met de Oosterweelverbinding.”

De Ringparken en de Ringstad zijn als Yin en Yang: ze kunnen niet bestaan zonder elkaar. Kunnen jullie dit wat toelichten?

Rapp: “De Ringstad is de tegenhanger van de Ringparken. Het heeft als doel de Antwerpse binnenstad en buitenstad met elkaar te verbinden. Bewustwording rond het feit dat beide onderdelen hand in hand gaan en op dezelfde snelheid ontwikkeld en idealiter ook gebouwd moeten worden, is een belangrijke stap voor de realisatie van dit project. Het zou jammer zijn als we pas na de bouw van de Ringparken hadden nagedacht over wat er met de rest van de Ringrand moest gebeuren.”

D’Hooghe: “De achterkant wordt voorkant. Dat is een heel essentiële omkering en unieke transformatie die nodig is om het idee van de Ringparken te laten werken. Waarom zou je ook de voorkant van een huis of gebouw naar een vieze greppel oriënteren? Zoals nu het geval is. Met de komst van de Ringparken zal dit in de toekomst wel gebeuren. Deze ommekeer zorgt ook voor meer zichtbaarheid, voor een vorm van sociale controle en bijgevolg meer veiligheid voor de burgers.”

“In het Antwerpen van de vroege Renaissance was de Grote Markt dé centrale plek voor iedereen. Dat is de Ring vandaag. Het is momenteel de gedeelde en gemeenschappelijke plek die elke Antwerpenaar, en bij uitbreiding elke Vlaming, gebruikt. Het is de bedoeling dat die plek in plaats van een riool, een grote, groene parkruimte wordt met daarrond een diversiteit aan faciliteiten die toegankelijk is voor iedereen. Het is zeker geen autocratische operatie. De Ringstad moet de spiegel worden van ons allemaal.”

80% groen

Welke voordelen zullen de Ringstad en de Ringparken bieden in de toekomst?

Claeys: “Ik woon in Borgerhout en zie daar twee grote uitdagingen. De eerste uitdaging is het feit dat het groen er is opgevreten door de snelweg. Er zijn geen parken, het groentekort is absoluut, zelfs de voetbalploeg moet elders spelen. De tweede uitdaging betreft de bevolkingsgroei. Dit is een uitdaging die extreem is in Borgerhout en urgent in de rest van Antwerpen: sinds het jaar 2000 zijn er ongeveer 90.000 Antwerpenaren bijgekomen. Tegen 2030 zullen dat er nog eens 30.000 meer zijn. Daardoor is het overal heel druk geworden, je merkt dit op de baan en op fietspaden. De mensen hebben meer ruimte nodig: woonruimte, crèches, scholen, enzovoort. Dus enerzijds willen we meer open en groene ruimte ontwikkelen, maar tegelijkertijd willen we ook meer stad creëren voor de nieuwe Antwerpenaren. En dat is exact waar de Ringparken en de Ringstad een oplossing bieden.”

”Enerzijds willen we meer open en groene ruimte ontwikkelen, maar tegelijkertijd willen we ook meer stad creëren voor de nieuwe Antwerpenaren.” Manu Claeys

D’Hooghe: “Vermits de Ringstad een centrale plaats zal worden voor ons allemaal, is het belangrijk dat zij een smoel geeft aan de Ringparken, een gezicht. En liefst meerdere gezichten. De parken dienen dan weer als decompressieruimte en bieden tegelijkertijd openheid en de nodige afstand van de stad.”

Vermeulen: “Sinds eind jaren 60 is de stad Antwerpen sterk ontwikkeld: meer bebouwing en dus ook steeds meer groentekort. Nergens wonen zo veel mensen zo dicht bij zo een concentratie van lawaai, ongezonde lucht, verkeer en onveiligheid als hier in Antwerpen. Die opportuniteit nu kunnen omdraaien met een project als de Ringstad en de Ringparken, die samen 80% groen zullen bieden, is fantastisch.”

De Ringstad kent veel voordelen, maar een project van die omvang zal niet altijd van een leien dakje lopen. Wat zijn de uitdagingen waar jullie mee te maken krijgen?

Rapp: “Het gebied en de grond waar we willen bouwen of projecten willen ontwikkelen is in handen van verschillende eigenaren. Vlaanderen is grondeigenaar, net als de stad, maar ook private partijen. Die verschillende partners overtuigen om mee te stappen in het project en hun belangen op een lijn krijgen om een gezamenlijke visie uit te bouwen, is een uitdaging.”

Claeys: “Het is belangrijk om per wijk te kijken naar de ontwikkeling van de Ringstad en hoe deze zich zal verhouden tot het Ringpark. Met andere woorden: wat is er nodig per wijk en welke diensten of verbindingen moeten er zeker aanwezig zijn? Praten met de burgers en hen mee betrekken in het gesprek staan hierbij centraal, zodat als er ergens weerstand te horen is, hier ook rekening mee kan gehouden worden. We zullen zeker positieve uitkomsten hebben, maar waarschijnlijk ook mislukkingen. Het zal een evolutief leerproces worden waarbij we zowel de nieuwe als oude bewoners en ook de bezoekers moeten bedienen.”

“Een andere uitdaging is de snelheid waarmee elke betrokken partner naar de evolutie van de Ringstad kijkt. De stad heeft een visie, net als de vervoerregio en de burgerbewegingen. Deze visies liggen meestal niet ver van elkaar, maar het kan voorvallen dat bijvoorbeeld de stad al een visie heeft over een multimodale hub in een bepaalde wijk, maar dat de NMBS de situatie wil afwachten en dus nog niet volgt in die visie. Dan ontstaat er een onevenwicht in de snelheid waarmee een project ontwikkeld en uitgevoerd kan worden.”

Ecologische slagader

Antwerpen wil tegen 2050 klimaatneutraal zijn. Welke rol speelt klimaat in de ontwikkeling van de Ringstad?

Vermeulen: “De Ringparken zullen een groot ecosysteem vormen, waar wordt ingezet op waterhuishouding en meer ecologische diversiteit om onder andere hittestress tegen te gaan. Die groene ruggengraat zou moeten doorgetrokken worden naar de Ringstad en is essentieel in een project van deze omvang.”

Claeys: “Naast ecologische slagaders zullen de parken ook dienen als decompressieruimte voor de bewoners en bezoekers, zoals Alexander D’Hooghe eerder aankaartte. Vooral tijdens COVID merkten we de beperking van weinig groen in de stad, zeker voor diegenen die in een appartement woonden en geen tuin of park ter beschikking hadden. De overheid raadde toen in de zomer aan om te barbecueën in de tuin, maar dit was een privilege dat niet voor iedereen haalbaar was. Met de parken willen we frisse en groene openbare ruimte voor elke bewoner kunnen aanbieden.”

Samenhang creëren

De Ringstad is hét project van de toekomst. Het ademt ambitie, maar zonder het einddoel uit het oog te verliezen: een betere leefsituatie creëren voor de Antwerpenaar. Daarom wordt ook hun stem betrokken in het debat. Klopt het dat de Ringstad een inclusieve visie probeert na te streven?

Claeys: “Absoluut. En dit uit zich op verschillende niveaus. Zo zijn er studies die nagaan hoe gebouwen zich precies moeten positioneren om luchtcirculatie te genereren, zodat er in bepaalde achterliggende straten en wijken wind gezogen wordt. Enerzijds om de vuile lucht weg te krijgen, maar ook om een soort natuurlijke airco te vormen in de zomer. Dit is interessant voor Ringstad.”

“Een ander voorbeeld zijn de assistentiewoningen in Oud-Borgerhout. Als de ouderen die er verblijven groen willen opzoeken zijn ze momenteel aangewezen op het Rivierenhof, waarvoor ze via de Turnhoutsebaan de snelweg moeten oversteken. Velen doen dit niet, want hoewel de afstand maar 400 meter is, vormt die drukke baan een barrière om tot daar te wandelen. Eens die barrière wegvalt, zullen de ouderen meer buitenkomen en bewegen, wat dan weer impact heeft op hun fysieke en mentale gezondheid. Dit toont de vervlochtenheid aan van alle niveaus waar in de Ringstad rekening mee gehouden moet worden.”

Vermeulen: “Zowel ecologie, klimaat, gezondheid en leefbaarheid staan centraal in de Ringstad, maar evengoed alle functies die mee de stad bepalen, waarvan er al enkele bestaan, zoals de Singel of het Sportpaleis. Een samenhang creëren voor heel de Ringstad die werkt voor alle betrokken partijen, is een belangrijke opdracht. Net als preventief nadenken. Zo kunnen groene nerven (zoals fiets- en voetpaden die de achterliggende wijken verbinden met de Ringparken, nvdr) bijvoorbeeld nu al aangelegd worden, zodat elke bewoner zich vanaf het begin betrokken voelt bij het project.”

Rapp: “Een ding is zeker: het is geen project dat alleen betaalbaar zal zijn voor de happy few. We willen er geen ‘goudrandje’ van maken, maar een project waar elke burger aan kan deelnemen. Alle winst, door bijvoorbeeld grondverkoop, wordt trouwens op de een of andere manier terug geïnvesteerd in het gebied.”

D’Hooghe: “In de geschiedenis zien we verschillende geslaagde maar ook veel mislukte infrastructuurprojecten. Projecten slagen als ze vooral ook maatschappelijke projecten zijn. De Ringstad draagt daar veel toe bij. Systematische luisterbereidheid garanderen voor de verschillende stemmen is de sleutel. Want soms zijn er groepen die niet akkoord gaan met een bepaalde stap. Het is dan aan ons om te weten te komen wat de achterliggende reden is en of we elkaar toch halfweg kunnen ontmoeten. Een gevolg geven aan die luisterbereidheid schept ook vertrouwen. Het project van De Grote Verbinding bracht de Antwerpenaren alvast terug bij elkaar en ontwikkelde tegelijkertijd de functie om deze herwonnen diversiteit te omarmen en bij te houden.”

”De geslaagde infrastuctuurwerken zijn degenen die er een maatschappelijk project van maakten en dat is exact wat er met de Ringstad gebeurt.” Alexander D’Hooghe