Equal Pay Day: Marica Wismeijer over oorzaken én oplossingsrichtingen van de pensioenkloof

Als je werkt, bouw je pensioen op. Dat heb ik althans geleerd bij economie. Een paar decennia later kom ik erachter, dat dit niet voor iedereen hetzelfde is. Wist je dat vrouwen minder aanvullend pensioen opbouwen dan mannen? En niet zo’n beetje ook. Het scheelt gemiddeld 40%, wat neerkomt op rond de €400 pensioenuitkering per maand! Dit is wat we noemen de genderpensioenkloof, waarnaar ik onderzoek heb gedaan. De oorzaken én oplossingsrichtingen, deel ik graag in dit artikel. 

Hoe is het mogelijk dat in Nederland - een land met één van de meest gerenommeerde pensioenstelsels van de wereld – zo weinig aandacht is voor de pensioenkloof voor vrouwen? En wat zijn de oorzaken? Is dit het resultaat van de loonkloof? De ongelijke werk-zorg verdeling? Of speelt er meer? 

Deeltijd inkomen is deeltijd pensioen 

De eerste oorzaak voor de pensioenkloof ligt in het feit dat vrouwen vaker in deeltijd werken, dan mannen. Hier is een link te leggen met de werk-zorgverhouding: vrouwen besteden over het algemeen nog altijd meer uren aan zorg dan mannen. Het inkomen van jonge moeders daalt gemiddeld met 46% na het krijgen van het eerste kind. Dit wordt ook wel “de babyboete” voor jonge moeders genoemd.  

Vrouwen lopen dus inkomsten mis door de keuze om parttime te werken, en daardoor ook pensioen. Stichting Loonwijzer heeft samen met Women Inc. berekend dat dit gemiddeld om €300.000 aan inkomen gaat, dat vrouwen missen gedurende hun werkende leven. Minder inkomen betekent minder pensioenopbouw en dus ook een lagere pensioenuitkering. Vrouwen lopen daardoor meer risico op armoede op latere leeftijd dan mannen.   

De hoogte van het uurloon 

Voor een gewerkt uur verdient een vrouw in Nederland gemiddeld ruim 13% minder loon dan een man. De loonkloof dus. Omdat de pensioenopbouw wordt berekend over het loon, werkt dit door in de pensioenopbouw.  

Minder genereus 

Een andere oorzaak van de kloof is dat belonings- en pensioenregelingen in sectoren waar meer vrouwen werken, doorgaans minder genereus zijn sectoren waarin mannen domineren. Dat heeft een Netspar-onderzoek naar de genderpensioenkloof aangetoond. Dit betekent dat je over je verdiende salaris minder pensioen opbouwt in een vrouwen-gedomineerde sector dan in een mannen-gedomineerde sector. Het is dus een duidelijk verhaal hoe die pensioenkloof er is gekomen: vrouwen doen minder betaald werk, krijgen minder betaald én de regeling voor pensioenopbouw is vaak ook nog minder genereus in traditionele ‘vrouwenberoepen’.  

Wat wordt daar al aan gedaan? Het bewustzijn over de pensioenkloof begint gelukkig langzaam door te dringen bij pensioenaanbieders en de overheid. Kleiner wordt die kloof echter nog niet. Waar ligt dat aan? Daar ben ik dieper ingedoken.  

Vier factoren 

Eigenlijk zijn er vier factoren die een rol spelen. Ten eerste wordt bij de ontwikkeling van pensioenproducten te weinig rekening gehouden met de specifieke behoeftes van vrouwen (of andere mensen met een pensioenkloof). Ten tweede is het Nederlandse pensioenstelsel ingericht op basis van de financiële vergoeding voor werk. Voor onbetaald werk wordt geen pensioen opgebouwd. Ten derde zijn vrouwen nog altijd ondervertegenwoordigd in de politiek en de top van het bedrijfsleven, waardoor de urgentie van het probleem bij beslissers te weinig aanwezig is en verandering van regelgeving langzaam gaat. Ten vierde is het niet eenvoudig een alternatief te realiseren.  

Inmiddels zie ik dat er de afgelopen jaren her en der wel meer aandacht is voor de pensioenkloof. Wat mij bij bijna alle initiatieven opvalt, is dat de verantwoordelijkheid voor de lagere pensioenopbouw bij de vrouwen zelf wordt neergelegd. Als we het probleem écht willen oplossen, zullen we echter de spelregels van het systeem moeten veranderen. Er zijn daarbij een aantal knoppen waar we aan kunnen draaien.  

Passende producten 

Zorg voor de inclusieve ontwikkeling van 2e en 3e pijler pensioenproducten. Hierin is een rol weggelegd voor pensioenaanbieders, zoals wij. Dit betekent dat de producten betaalbaar, geschikt en toegankelijk moeten zijn. Om dit te bereiken, is een inclusieve pricing- en acceptatiestrategie nodig. Het is belangrijk dat er nieuwe pensioenproducten ontwikkeld worden die inspelen op de specifieke behoeften van mensen met een pensioenkloof. Daarvoor is onderzoek nodig naar de behoeften van de vrouwen en andere kwetsbare doelgroepen. En naar wat hen mogelijk belemmert. Om de toegankelijkheid te vergroten, is het daarnaast belangrijk het juiste distributiekanaal te kiezen en inclusief te communiceren.  

Overheidsbeleid  

De andere knop waar je aan kunt draaien, is overheidsbeleid. De overheid kan gericht kijken naar oplossingen die een compensatie bieden voor onbetaald werkenden en hun gemiste pensioenopbouw. Dit kan bijvoorbeeld door verhoging van de AOW (1e pijler) of aanvulling in 2e pijler. Je zou hierbij kunnen denken aan een verlofregeling, die vastlegt dat je pensioenopbouw bij de werkgever doorgaat, ook al ga je minder werken om zorg te verlenen. Ook zou het goed zijn om nog eens goed te kijken naar de effecten van het nieuwe pensioenstelsel en het stelsel van toeslagen, subsidies en kortingen op de werk-zorg beslissingen van individuen. Ook goede en betaalbare kinderopvang heeft uiteraard een positieve impact op de pensioenopbouw van de moeder, evenals een verdere verruiming van verlof voor ouders om werk-zorg verhouding te verbeteren. 

Kennis vergroten 

Een andere knop om aan te draaien is bewustwording. Het is belangrijk dat je je bewust bent, dat meer of minder uren betaald werken impact heeft op je pensioenopbouw. Daarvoor is een aanpassing van inzichttools zoals pensioenportals, mijnpensioenoverzicht.nl en de werk-zorgberekenaar nodig. Biedt toegang tot financiële planningsprogramma’s en biedt cursussen en betaalbare begeleiding voor alle leeftijdsgroepen in verschillende levensfasen. Ook zou het mooi zijn als we een eerder initiatief vanuit de markt weer van de plank halen: de financiële APK. Doe eens in de vijf jaar een pensioen check-up. Zo kun je in iedere levensfase passende stappen ondernemen om je voor te bereiden op je financiële toekomst. 

Totdat bovengenoemde acties in praktijk zijn gebracht en de regels van het systeem definitief zijn veranderd, zullen we het op een andere manier moeten aanpakken. Werkgevers en vakbonden spelen een belangrijke rol om het probleem van de loon- en pensioenkloof aan te pakken. Zij kunnen nu al afspraken maken in de cao over pensioen- en verlofregelingen en gelijke beloning. Wat mij betreft gaan ze daar vandaag nog mee aan de slag.  

Mijn doelstelling is om zoveel mogelijk mensen bewust te maken en te activeren, zodat wij samen de genderpensioenkloof de wereld uit helpen. Is dat ook bij jou gelukt?  

Wat Food for Thought op Equal Pay Day! 

Marica Wismeijer is herverzekeringsspecialist bij Athora Netherlands én voorzitter van de OR. Daarnaast is zij onderdeel van het FNV Vrouwennetwerk. Op persoonlijke titel, maar met support vanuit Athora, heeft zij zich verdiept in de pensioenkloof. Ben je benieuwd naar haar volledige paper? Stuur Marica dan een DM.