De pers kan, zeker voor de 19de eeuw, een waardevolle aanvulling bieden voor officieel bronnenmat... more De pers kan, zeker voor de 19de eeuw, een waardevolle aanvulling bieden voor officieel bronnenmateriaal. Ook toen kwam er al eens nepnieuws voor. Het was misschien niet altijd bedoeld, maar het ontbrak de organen aan (degelijke) controlemiddelen. Rechtzettingen … bleven veelal uit. Hoe ontstond de kwakkel rond het levend begraven van een Aalterse burgemeester?
Een sprokkel, waarbij slechts één lijkrede wordt gebruikt. Toch kan er met enig voorbehoud worden... more Een sprokkel, waarbij slechts één lijkrede wordt gebruikt. Toch kan er met enig voorbehoud worden besloten dat dergelijke bronnen veeleer verhalen van halve waarheden zijn. Meerdere aangehaalde feiten doorstaan de vergelijking met andere bronnen niet zo best.
Het analyseren en interpreteren van een schenkingenlijst (slechts één jaar uit één krant) bleek n... more Het analyseren en interpreteren van een schenkingenlijst (slechts één jaar uit één krant) bleek niet zo’n eenvoudige oefening als aanvankelijk gedacht. Het gaat niet louter om bedragen en personen, maar blijkt veel meer te kaderen in een politieke en maatschappelijke context. De nieuwjaarsgiften kunnen ons heel wat leren over de toenmalige maatschappij, maar er blijkt een breder onderzoek nodig om meerdere zaken duidelijker te stellen. In 1865-1866 was de actie van de nieuwjaarsgiften nog jong en werd ze ook door andere bladen overgenomen. Daarenboven was het niet de enige, en evenmin de eerste, geldinzameling voor pauselijke aangelegenheden. De overheersende indruk is alvast dat van een mobilisatie van de katholieke bevolking in het Meetjesland, in dat ene jaar, niet echt sprake is. Er zijn wel grote verschillen te noteren tussen zowel de dorpen als de bevolkingsgroepen.
Het onderwijs op het Vlaamse platteland kende in de eerste helft van de 19de eeuw een op- en neer... more Het onderwijs op het Vlaamse platteland kende in de eerste helft van de 19de eeuw een op- en neergaande beweging. In de recente studies en bijdragen voor het Meetjesland lag de klemtoon op het onderwijs op zich, niet zozeer op de mensen achter die schoolgevels. Kunnen detailstudies, onderwijzers geplaatst in een brede maatschappelijke context, dit lokale beeld (nog) wat duidelijker vorm geven? Kan dit bijdragen tot meer inzicht? We denken van wel. Met Ferdinand Van Hende, actief in Lotenhulle van 1816 tot 1856, treffen we iemand die voor de klas stond tijdens drie onderwijsepisodes (de Hollandse tijd, na de Belgische onafhankelijkheid en na de Wet van 1842). Een dergelijke biografie kan de onderwijsziel wat meer bloot leggen. maar we moeten ons ook bewust zijn van de beperkingen van deze voorbeeldjesgeschiedenis.
De laatste jaren vernemen we af en toe dat hulp- en/of veiligheidsdiensten gehinderd worden in hu... more De laatste jaren vernemen we af en toe dat hulp- en/of veiligheidsdiensten gehinderd worden in hun taak. Eind 19de eeuw, bij de geleidelijke opkomst van het socialisme op het platteland, bleek dit ook al eens voor te vallen in Eeklo, een kleine Oost-Vlaamse stad met heel wat textielactiviteit. Dit staat in contrast met de al eeuwenlange solidariteit bij rampspoed in alle gemeenschappen. Gaat het om arbeidersongenoegen of speelt er meer?
Appeltjes van het Meetjesland, jaarboek 72 (2021), p. 179-216.
Een weinig bekend aspect van de volksjustitie en de volkscultuur algemeen, daar er weinig schrift... more Een weinig bekend aspect van de volksjustitie en de volkscultuur algemeen, daar er weinig schriftelijke neerslag van is.
In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw genoten de studie en het onderzoek naar volksg... more In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw genoten de studie en het onderzoek naar volksgerichten (met namen als charivari, bouleren, bellemet houden, strooien, ketelmuziek, slede binden, befjagen …) heel wat aandacht. Deze volksgebruiken op het vlak van de volksjustitie geven een inzicht in heel wat aspecten van het maatschappelijke leven. Zo kunnen de visies op seksualiteit, de man-vrouwverhouding, vormen van sociaal en politiek protest enz. aan bod komen. Zowat alle publicaties behandelen het thema in de 17de en voornamelijk de 18de eeuw, daar er vrij uitvoerige procesbundels beschikbaar waren. Toch kwamen ze ook nog voor in de 19de eeuw. De informatie voor deze Meetjeslandse schamminkelingen is helaas beperkt, maar daarom niet minder waardevol.
Pieter Bastiaen was een veeleer onopvallend ambachtsman, die vermoedelijk als betrokkene in de li... more Pieter Bastiaen was een veeleer onopvallend ambachtsman, die vermoedelijk als betrokkene in de lijnwaadnijverheid, de crisis der veertiger jaren in de negentiende eeuw aan den lijve ondervond. Mede door een goede partnerkeuze en geslaagd huwelijk wist hij zich op te werken en enige bezittingen te verwerven. Hij zetelde tevens twaalf jaar in de gemeenteraad, waarbij het waarschijnlijk is dat hij tot de clan van burgemeester-notaris Jean Van Doorne behoorde. We kunnen ons niet van de indruk ontdoen dat hij, zowel op het economische als het politieke vlak, van een zekere, zij het vrij geringe betekenis was. Hij was een stroman in de politieke besluitvorming van de elite die alles beheerste. Gepubliceerd in Land van de Woestijne, jg. (2010), nr. 2, p. 47-57.
Het thema 'veldwachter' wordt vanuit twee hoeken, i.c. disciplines, belicht (helaas is de volgord... more Het thema 'veldwachter' wordt vanuit twee hoeken, i.c. disciplines, belicht (helaas is de volgorde van de delen foutief samengesteld; deel 1 vangt aan pagina 14). In het eerste luik wordt de figuur/instelling benaderd zoals we hem/haar ontmoeten in de zogenaamde volkscultuur. In tweede instantie is hij historisch behandeld: de relatie tot de gewone dorpeling. De twee worden ook tegenover elkaar geplaatst: stemt het negatieve beeld uit de traditionele volkscultuur overeen met de echte 'sjampetters'? Hoe kon het beeld ontstaan? Van wie is die volkse variant afkomstig? En hoe zat het met die echte veldwachters (voornamelijk in de 19de eeuw)? Wie zorgde voor dit beeld? Het onderzoek is ruim 30 jaar oud. Intussen is het beeld voor beide aspecten duidelijker geworden, maar de grote lijnen blijven overeind.
Verscheen in Oostvlaamse Zanten, jaargang 61 (1986), nr. 3 en 4.
Deze bijdrage heeft een 'familiekundige' inslag, maar handelt voor een flink deel ook over de bro... more Deze bijdrage heeft een 'familiekundige' inslag, maar handelt voor een flink deel ook over de bronnen en de waarde ervan, dus ook voor puur historisch onderzoek. Het betreft een aantal gerechtelijke documenten die in het Aalterse gemeentearchief zijn te vinden. Het politiek-politionele aspect (de bestaansreden, het waarom) komt door het opzet niet aan bod. Gepubliceerd in De Levensboom, jg. 31 (2018), nr. 4.
Aanzet tot een overzicht van het historisch onderzoek en vooral activiteiten in het Meetjesland t... more Aanzet tot een overzicht van het historisch onderzoek en vooral activiteiten in het Meetjesland tot aan 1999. De aanleiding was het vijftigjarig bestaan van het Historisch Genootschap van het Meetjesland. Maar er waren/zijn tal van andere verenigingen en initiatieven.
De spoorweg heeft op de geschiedenis van het dorp Aalter een onmiskenbare stempel gedrukt: het ui... more De spoorweg heeft op de geschiedenis van het dorp Aalter een onmiskenbare stempel gedrukt: het uitzicht van de gemeente, bijkomende of nieuwe werkgelegenheid, waar na verloop van tijd een niet onaanzienlijk deel van de bevolking van genoot. De spoorweg veroorzaakte ook een kettingreactie. Hij ontsloot op zich een deel van de gemeenschap (het platteland) en maakte sneller transport mogelijk. Andere gemeenten wensten in de mate van het mogelijke mee op de trein te springen. Er resulteerde niet enkel een meer intense wegenaanleg uit, maar tevens zagen nieuwe vervoerdiensten het levenslicht. De spoorlijn werd als nieuweling plotseling de hoofdverkeersader waarop de rest van de infrastructuur werd afgestemd. De spoorweg greep evenzeer in het sociaaleconomische gebeuren in. Van een echt actief aanwenden van de geboden mogelijkheden kunnen we niet gewagen: de lokale overheid gebruikte het spoor, noch min noch meer. Ze stimuleerde niet, maar zou wel bemiddelen als de gang van zaken dreigde bepaalde groeiprocessen af te remmen. De gemeente Aalter verkreeg een zekere centrale positie, zonder daarom zelf in een echt groeiproces terecht te komen. In zekere zin droeg het treinverkeer wel ertoe bij dat de gemeente vóór 1950 niet leeg liep en zelfs een lichte bevolkingsgroei noteerde. Kort samengevat kunnen we na deze beschouwingen stellen dat de spoorweg een bijdrage leverde in de ontwikkeling , maar niet in de echte groeibeweging - die pas laat op dreef kwam - van deze plattelandsgemeenschap.
Een deel van de bevolking overlijdt onverwacht: door een ongeval, gewelddadig, medisch-gerelatee... more Een deel van de bevolking overlijdt onverwacht: door een ongeval, gewelddadig, medisch-gerelateerd … Dit geeft vaak aanleiding tot een lijkschouwing en specifieke procedures en navenante documenten, op zich interessante bronnen voor diverse vorsers. Deze bijdrage is deels een steekproef en deels een methodologische benadering.
Op basis van ruim 3000 gegevens, gespreid over 50 jaar en weliswaar soms onder enig voorbehoud, v... more Op basis van ruim 3000 gegevens, gespreid over 50 jaar en weliswaar soms onder enig voorbehoud, vallen er enkele duidelijke, naast minder duidelijke, conclusies te trekken over de verhouding tussen gestalte en geletterdheid, en uiteraard ook over deze twee zaken afzonderlijk De cijfers, de visualisering, verrassen meer dan eens, alhoewel de algemene conclusie in principe niet verrassend is. Er wordt al langer van uitgegaan, en aangetoond, dat sociaaleconomische omstandigheden, zowel in tijd als tussen maatschappelijke geledingen, van invloed zijn op de alfabetisering en op de (gemiddelde) lichaamslengte van een samenleving. Algemeen kunnen we stellen dat als de diverse sociale groepen naar elkaar toegroeiden inzake alfabetisering, dit ook zo was qua gestalte (en vice versa). De verbeterde levensomstandigheden, en onrechtstreeks de toegenomen aandacht en mogelijkheden voor onderwijs, leidden tot grotere jongeren (tot op bepaalde hoogte), maar dan vooral bij de lagere sociale klassen. Ja dus, grote jongens schrijven beter, maar dan doelend op de vaststelling dat grotere jongens er meer in slagen het scholingsniveau schrijven te bereiken.
UITGEBREID - nu de jaarlijkse afleveringen vanaf 2010 beschikbaar.
In 1991 startten we met dit... more UITGEBREID - nu de jaarlijkse afleveringen vanaf 2010 beschikbaar.
In 1991 startten we met dit initiatief, dat jaarlijks (op 2016 na) verschijnt in Appeltjes van het Meetjesland (het jaarboek van het Historisch Genootschap van het Meetjesland). Het betracht een overzicht te brengen van de historisch-wetenschappelijke, heemkundige, genealogische, volkskundige ... productie van de regio. In de mate van het mogelijke hoort bij elke titel een annotatie. De ontsluiting gebeurt thematisch en daarnaast zijn er vier indices toegevoegd: auteurs, trefwoorden, plaatsnamen en familienamen (op basis van de titel en de annotatie). Oorspronkelijk werd vermeld in welke opengestelde, lokale archiefinstellingen de publicaties beschikbaar waren. Dit is stopgezet, maar recent wordt, indien bekend, een link gelegd naar studies die op het web zijn te vinden.
De opgenomen afleveringen verschenen in de jaarboeken 2017, 2014 en 2013.
De delen 1991-2015 zullen worden gebundeld en aangevuld tot één bestand dat online zal worden gepubliceerd (o.a. op deze site). Hetzelfde zal gebeuren voor de publicaties vanaf 2016 en tevens voor de periode 1951-1990. Binnenkort komt een eerste resultaat online.
Een brand was ruim een eeuw geleden, toen er nog geen goed georganiseer de en geoutilleerde brand... more Een brand was ruim een eeuw geleden, toen er nog geen goed georganiseer de en geoutilleerde brandweerkorpsen bestonden, als het ware een volks-aangelegenheid. Enkel groepsoptreden kon erger voorkomen. Onvermijdelijk moesten daarbij sommige mensen het voortouw nemen. We zien in dergelijke gevallen een weerspiegeling van de maatschappij zoals ze functioneert in het gewone leven: wie dan de touwtjes in handen heeft en leidt, doet dit ook bij erge voorvallen. Op het terrein, in de brandhaard, waren het de gewone lui, ambachtslieden en anderen, die het bluswerk effectief aanpakten. Aan de rand, voor wat de beslissingen betreft, de coördinatie, de aansturing en aanmoediging, speelden politie, notabelen en ook geestelijkheid hun rol. Hoewel enkelen onder hen ook actief bijdroegen, waren zij in zekere zin het passieve element. Dat komt zeer duidelijk tot uiting in de in dit artikel weergegeven citaten uit rapportages over brandrampen in het Meetjesland, waarbij de uitgesproken aanwezigheid van pastoors en onderpastoors in het bijzonder opvalt. Strikt genomen moest de pastoor er niet bij zijn. Hij kon immers ook in zijn kerk Gods hulp afsmeken. Maar in die 19de-eeuwse context op het katholieke platteland had hij bij brandrampen zeker een rol als priester. Bij een (grote) brand was er niet enkel een materieel gevaar, de mensen hadden ook morele hulp nodig. De pastoors moesten hun parochianen bijstaan voor hun zielenheil, behoeftigen moesten op hen kunnen beroep doen.
Camiel De Meyer (veldwachter 1886-1930) kan als een speciaal, enigszins eigenzinnig personage wor... more Camiel De Meyer (veldwachter 1886-1930) kan als een speciaal, enigszins eigenzinnig personage worden bestempeld. Via zijn functie als veldwachter was hij betrokken bij zowat elk aspect van het maatschappelijk leven, om het extreem te stellen zelfs vanaf de geboorte tot aan de dood van de inwoners. De veldwachter was poly-functioneel: het betrof een in hoofdzaak sociale taak die van dienstbetoon tot controle (vnl. regulerend) ging. Hij was het uitvoerend orgaan van een bepaald maatschappelijk systeem dat in de meeste plattelandsgemeenschappen rond 1900 sterk was ingeburgerd. Hij was en bleef ook wel iemand uit het volk, die er toch tot op beperkte hoogte in slaagde zich maatschappelijk op te werken.
Het overlijden aan een gevreesde besmetting riep blijkbaar heel wat weerstand op. De buurt (en gr... more Het overlijden aan een gevreesde besmetting riep blijkbaar heel wat weerstand op. De buurt (en grondeigenaar) voelde zich niet op haar gemak, misschien zelfs bedreigd. Ze nam het recht in eigen hand (uiteraard tegen alle voorschriften in).
Dit individualisme leidde ertoe dat Frederick Dusslier maar liefst driemaal werd begraven, en dit niet bepaald respectvol.
Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 49 (1998).
In Bellem zien we de uitvoering van de wettelijke en praktische organisatie van het lager onderwi... more In Bellem zien we de uitvoering van de wettelijke en praktische organisatie van het lager onderwijs op nationaal vlak, al ging het vaak schoorvoetend. Traditioneel stellen we ook een groot verschil vast tussen de geletterdheid van de diverse sociale klassen. Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 42 (1991).
Het artikel bestrijkt de periode van de Franse tijd tot omstreeks 1845 met onder andere het staat... more Het artikel bestrijkt de periode van de Franse tijd tot omstreeks 1845 met onder andere het staats- of provinciaal dirigisme versus gemeentelijke autonomie (na de Belgische onafhankelijkheid). Goede ideeën bleken vaak in de aanzetfase steken. De crisis van de jaren 40 in de 19de eeuw wakkerde de belangstelling voor brandweer (i.c. politie?) aan. De Meetjeslandse cijfers dateren van 1829 en 1845, toen er een heuse enquête werd gehouden. De volkstelling van eind 1846 nam gegevens op over "waarborgen tegen brand". De cijfers zijn maar voor een deel van het Meetjesland beschikbaar (deze voor het arrondissement Eeklo bleken toen spoorloos). Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 39 (1988).
Uploads
Papers by Filip Bastiaen
De nieuwjaarsgiften kunnen ons heel wat leren over de toenmalige maatschappij, maar er blijkt een breder onderzoek nodig om meerdere zaken duidelijker te stellen.
In 1865-1866 was de actie van de nieuwjaarsgiften nog jong en werd ze ook door andere bladen overgenomen. Daarenboven was het niet de enige, en evenmin de eerste, geldinzameling voor pauselijke aangelegenheden. De overheersende indruk is alvast dat van een mobilisatie van de katholieke bevolking in het Meetjesland, in dat ene jaar, niet echt sprake is. Er zijn wel grote verschillen te noteren tussen zowel de dorpen als de bevolkingsgroepen.
In de recente studies en bijdragen voor het Meetjesland lag de klemtoon op het onderwijs op zich, niet zozeer op de mensen achter die schoolgevels. Kunnen detailstudies, onderwijzers geplaatst in een brede maatschappelijke context, dit lokale beeld (nog) wat duidelijker vorm geven? Kan dit bijdragen tot meer inzicht? We denken van wel.
Met Ferdinand Van Hende, actief in Lotenhulle van 1816 tot 1856, treffen we iemand die voor de klas stond tijdens drie onderwijsepisodes (de Hollandse tijd, na de Belgische onafhankelijkheid en na de Wet van 1842). Een dergelijke biografie kan de onderwijsziel wat meer bloot leggen. maar we moeten ons ook bewust zijn van de beperkingen van deze voorbeeldjesgeschiedenis.
Appeltjes van het Meetjesland, jaarboek 72 (2021), p. 179-216.
Gepubliceerd in Land van de Woestijne, jg. (2010), nr. 2, p. 47-57.
Het onderzoek is ruim 30 jaar oud. Intussen is het beeld voor beide aspecten duidelijker geworden, maar de grote lijnen blijven overeind.
Verscheen in Oostvlaamse Zanten, jaargang 61 (1986), nr. 3 en 4.
die in het Aalterse gemeentearchief zijn te vinden. Het
politiek-politionele aspect (de bestaansreden, het waarom) komt door het opzet niet aan bod.
Gepubliceerd in De Levensboom, jg. 31 (2018), nr. 4.
De spoorweg veroorzaakte ook een kettingreactie. Hij ontsloot op zich een deel van de gemeenschap (het platteland) en maakte sneller transport mogelijk. Andere gemeenten wensten in de mate van het mogelijke mee op de trein te springen. Er resulteerde niet enkel een meer intense wegenaanleg uit, maar tevens zagen nieuwe vervoerdiensten het levenslicht. De spoorlijn werd als nieuweling plotseling de hoofdverkeersader waarop de rest van de infrastructuur werd afgestemd.
De spoorweg greep evenzeer in het sociaaleconomische gebeuren in. Van een echt actief aanwenden van de geboden mogelijkheden kunnen we niet gewagen: de lokale overheid gebruikte het spoor, noch min noch meer. Ze stimuleerde niet, maar zou wel bemiddelen als de gang van zaken dreigde bepaalde groeiprocessen af te remmen. De gemeente Aalter verkreeg een zekere centrale positie, zonder daarom zelf in een echt groeiproces terecht te komen. In zekere zin droeg het treinverkeer wel ertoe bij dat de gemeente vóór 1950 niet leeg liep en zelfs een lichte bevolkingsgroei noteerde.
Kort samengevat kunnen we na deze beschouwingen stellen dat de spoorweg een bijdrage leverde in de ontwikkeling , maar niet in de echte groeibeweging - die pas laat op dreef kwam - van deze plattelandsgemeenschap.
De cijfers, de visualisering, verrassen meer dan eens, alhoewel de algemene conclusie in principe niet verrassend is. Er wordt al langer van uitgegaan, en aangetoond, dat sociaaleconomische omstandigheden, zowel in tijd als tussen maatschappelijke geledingen, van invloed zijn op de alfabetisering en op de (gemiddelde) lichaamslengte van een samenleving.
Algemeen kunnen we stellen dat als de diverse sociale groepen naar elkaar toegroeiden inzake alfabetisering, dit ook zo was qua gestalte (en vice versa). De verbeterde levensomstandigheden, en onrechtstreeks de toegenomen aandacht en mogelijkheden voor onderwijs, leidden tot grotere jongeren (tot op bepaalde hoogte), maar dan vooral bij de lagere sociale klassen. Ja dus, grote jongens schrijven beter, maar dan doelend op de vaststelling dat grotere jongens er meer in slagen het scholingsniveau schrijven te bereiken.
In 1991 startten we met dit initiatief, dat jaarlijks (op 2016 na) verschijnt in Appeltjes van het Meetjesland (het jaarboek van het Historisch Genootschap van het Meetjesland). Het betracht een overzicht te brengen van de historisch-wetenschappelijke, heemkundige, genealogische, volkskundige ... productie van de regio. In de mate van het mogelijke hoort bij elke titel een annotatie. De ontsluiting gebeurt thematisch en daarnaast zijn er vier indices toegevoegd: auteurs, trefwoorden, plaatsnamen en familienamen (op basis van de titel en de annotatie). Oorspronkelijk werd vermeld in welke opengestelde, lokale archiefinstellingen de publicaties beschikbaar waren. Dit is stopgezet, maar recent wordt, indien bekend, een link gelegd naar studies die op het web zijn te vinden.
De opgenomen afleveringen verschenen in de jaarboeken 2017, 2014 en 2013.
De delen 1991-2015 zullen worden gebundeld en aangevuld tot één bestand dat online zal worden gepubliceerd (o.a. op deze site). Hetzelfde zal gebeuren voor de publicaties vanaf 2016 en tevens voor de periode 1951-1990. Binnenkort komt een eerste resultaat online.
Hij was en bleef ook wel iemand uit het volk, die er toch tot op beperkte hoogte in slaagde zich maatschappelijk op te werken.
Dit individualisme leidde ertoe dat Frederick Dusslier maar liefst driemaal werd begraven, en dit niet bepaald respectvol.
Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 49 (1998).
Traditioneel stellen we ook een groot verschil vast tussen de geletterdheid van de diverse sociale klassen.
Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 42 (1991).
De Meetjeslandse cijfers dateren van 1829 en 1845, toen er een heuse enquête werd gehouden.
De volkstelling van eind 1846 nam gegevens op over "waarborgen tegen brand". De cijfers zijn maar voor een deel van het Meetjesland beschikbaar (deze voor het arrondissement Eeklo bleken toen spoorloos).
Gepubliceerd in Appeltjes van het Meetjesland, jb. 39 (1988).